Redelijk vaak zien wij testamenten waarbij één of meer van de kinderen niet is aangewezen als erfgenaam. Op grond van de wet bestaat de mogelijkheid om in zo’n geval aanspraak te maken op de legitieme portie. Dergelijke aanspraak is wel aan strikte voorwaarden en termijnen gebonden. Het is dus van belang hier rekening mee te houden wanneer u daarmee te maken heeft.
De legitieme portie is het deel van de nalatenschap waarop bepaalde afstammelingen altijd recht hebben, ook als de erflater anders heeft beschikt in zijn testament. Dat betekent dat kinderen nooit volledig buitengesloten kunnen worden van de nalatenschap van hun ouders. De aanspraak is er niet automatisch, maar er moet een expliciet beroep op worden gedaan tegenover de gezamenlijke erfgenamen of de langstlevende echtgenoot.
De hoofdregel is dat de legitimaris binnen vijf jaar na het overlijden van de erflater aanspraak moet maken op zijn legitieme portie (art. 4:85 lid 1 BW). Dit is een fatale vervaltermijn: na het verstrijken van deze termijn heb je geen recht meer om de legitieme portie op te eisen.
Het komt vaak voor dat nalatenschap jarenlang onafgewikkeld blijven. Dat is voor veel nabestaanden een onwenselijke situatie. Het levert veel stress op en wanneer de verhoudingen niet goed zijn, blijven ongewenste banden bestaan. Als een nabestaande eerder duidelijkheid wil, dan kan deze de legitimaris aanschrijven en een redelijke termijn stellen om zich uit te laten over het inroepen van deze legitieme portie. Als dat niet gebeurt, dan vervalt het recht ook. Zelfs als de vijfjaarstermijn nog niet is verstreken. De legitimaris moet wel de tijd hebben om informatie te krijgen en voldoende informatie krijgen om die keuze te maken. De rechtspraak neemt aan dat een termijn van drie maanden in het algemeen redelijk is.
Door deze vervaltermijnen is wettelijk vastgelegd dat voorkomen wordt dat de afwikkeling van nalatenschappen onnodig lang blijft hangen op dit punt. Erfgenamen en andere belanghebbenden moeten binnen afzienbare tijd duidelijkheid hebben over de aanspraken van legitimarissen, zodat de nalatenschap kan worden afgewikkeld.
Hoewel de termijn om aanspraak te maken op de legitieme portie vijf jaren is, is de aanspraak in beginsel pas opeisbaar zes maanden na het overlijden van de erflater. Dit geeft erfgenamen de tijd om de boedel te inventariseren en voorkomt overhaaste uitbetalingen die later mogelijk niet juist blijken te zijn geweest. In testamenten kan hiervan worden afgeweken. Wij zien vaak bepalingen van uitgestelde opeisbaarheid zolang er een langstlevende echtgenoot is. In de praktijk gebeurt er dan veelal niets, omdat de langstlevende echtgenoot toch de beschikking heeft en houdt over de nalatenschap en er niets uitbetaald wordt. Het is echter wel noodzakelijk om ook in die situatie aanspraak te maken op de legitieme portie.
Onlangs heeft de rechtbank in Almelo een uitspraak gedaan in een zaak waarbij een onterfd kind zich op het standpunt heeft gesteld dat zij impliciet en mondeling aanspraak heeft gemaakt op haar legitieme portie in de nalatenschap van vader. Dat heeft zij gedaan door aan moeder aan te geven dat zij haar erfdeel niet opeist zolang moeder leeft. De rechtbank oordeelt dat niet vastligt dat moeder hieruit heeft begrepen dat er aanspraak is gemaakt op de legitieme portie, of dat moeder dat had moeten begrijpen.
Er is geen beroep gedaan op de legitieme portie en de termijn om dat alsnog te doen is verstreken. Zij blijft in de nalatenschap van vader dus met lege handen. Hieruit blijkt dat door het pogen van het bewaren van de familieverhoudingen rechten worden verspeeld. Dat levert in veel gevallen uiteindelijk meer wrijving op. Om te voorkomen dat u in dergelijke situatie belandt wanneer u niet als erfgenaam bent aangewezen in de nalatenschap van (één van) uw ouders geldt:
Maak de aanspraak op de legitieme portie schriftelijk en tijdig, dat wil zeggen binnen vijf jaar na het overlijden, kenbaar.
Het verzoek om informatie om de legitieme portie te kunnen berekenen schort de vervaltermijn niet op; wees dus alert op de gestelde termijnen.
Wanneer een erfgenaam een termijn stelt die voor de vijfjaarstermijn eindigt, hanteer dan die gestelde termijn.
Het tijdig en correct inroepen van de legitieme portie is essentieel. De wet kent strikte (verval)termijnen, waarbij nalatigheid kan leiden tot verlies van rechten. Zowel legitimarissen als erfgenamen doen er goed aan zich bewust te zijn van deze regels om hun positie veilig te stellen of duidelijkheid te verkrijgen over de afwikkeling van de nalatenschap. Indien u in een afwikkeling verwikkeld zit en vragen heeft over het inroepen van een legitieme portie, het verschaffen of verkrijgen van informatie of anderszins dan kunt u uiteraard contact opnemen met een van onze erfrechtspecialisten. Wij staan u graag te woord.
auteur:
Dineke Buysrogge
dpmbuysrogge@benthemgratama.nl
+31 (0)6 574 566 18