Wat gebeurt er wanneer een kind na het overlijden van een ouder een beroep doet op zijn legitieme portie, maar de nalatenschap vervolgens jarenlang onverdeeld blijft? Kan die aanspraak na verloop van tijd vervallen, bijvoorbeeld wanneer de langstlevende ouder overlijdt? De Hoge Raad heeft zich hierover uitgesproken in zijn arrest van 17 april 2026.
Een vader overlijdt in 1995 en heeft zijn echtgenote tot enig erfgenaam benoemd. Twee kinderen doen een beroep op hun legitieme portie. Onder het destijds geldende erfrecht leidt dit tot een goederenrechtelijke aanspraak op de nalatenschap. De nalatenschap van vader wordt vervolgens niet verdeeld. In 2019 overlijdt ook de moeder. Bij de berekening van de erfbelasting over haar nalatenschap ontstaat discussie over de vraag of en hoe rekening moet worden gehouden met de aanspraken van de kinderen uit de nalatenschap van vader. Het gerechtshof oordeelt dat de goederenrechtelijke aanspraken inmiddels zijn uitgewerkt, omdat de kinderen deze niet tijdig hebben opgeëist.
De Hoge Raad maakt korte metten met dat laatste oordeel.
Op grond van artikel 128 lid 2 Overgangswet nieuw BW kon een legitimaris bij een nalatenschap die vóór 1 januari 2003 was opengevallen, zijn bevoegdheid uit het oude erfrecht behouden door binnen de wettelijke overgangstermijn een verklaring af te leggen dat hij zijn legitieme portie wenste te ontvangen.
Het was daarvoor niet noodzakelijk dat de legitimaris binnen die termijn ook daadwerkelijk verdeling van de nalatenschap vorderde. De goederenrechtelijke aanspraak was dus niet enkel door het verstrijken van die termijn vervallen. Omdat de nalatenschap van vader onverdeeld was gebleven, moesten de aanspraken van de kinderen bovendien worden meegenomen bij het bepalen van de omvang van de nalatenschap van moeder. De kinderen waren immers nog steeds deelgenoten in de goederen die tot de nalatenschap van vader behoorden.
Deze uitspraak laat zien dat oude erfrechtelijke aanspraken nog lang na het overlijden van een erflater gevolgen kunnen hebben. Ook wanneer een nalatenschap tientallen jaren onverdeeld is gebleven, kunnen aanspraken uit het oude erfrecht nog relevant zijn. Voor de praktijk betekent dit dat bij de afwikkeling van een nalatenschap niet uitsluitend naar het meest recente overlijden moet worden gekeken. Ook eerdere nalatenschappen, ingeroepen legitieme porties en het toepasselijke overgangsrecht, kunnen van invloed zijn op de omvang van de nalatenschap.
Onder het huidige erfrecht (sinds 1 januari 2003) is de positie van de legitimaris anders. De legitieme portie geeft tegenwoordig geen goederenrechtelijke aanspraak meer, maar een geldvordering op de erfgenamen (art. 4:80 BW).
Het verschil met het oude erfrecht: onder het huidige erfrecht kan een legitimaris dus niet onbeperkt wachten met het inroepen van zijn legitieme portie. Maar heeft hij dat tijdig gedaan, dan kan de daaruit voortvloeiende geldvordering nog twintig jaar blijven bestaan: ook onder het huidige erfrecht kan een oude erfrechtelijke aanspraak dus nog lange tijd gevolgen hebben.
Een oude nalatenschap is niet noodzakelijk een afgesloten nalatenschap. Controleer bij de afwikkeling altijd of er nog erfrechtelijke aanspraken uit eerdere nalatenschappen bestaan. Dat kan, ook als je met dezelfde erfgenamen te maken hebt, fiscale gevolgen hebben.
Indien u hierover vragen heeft, dan kunt u uiteraard contact opnemen met een van onze erfrechtspecialisten. Wij staan u graag te woord.